मन्त्र 1
ऋषिरुवाच ॥१॥
ṛṣiruvāca ||1||
English MeaningThe sage said:
मन्त्र 2
इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः ।
समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात् ॥२॥
ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ | samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt ||2||
English MeaningOn hearing the Goddess’s words, the messenger became filled with indignation. Returning to the king of the demons, he related everything in detail.
हिन्दी भावार्थदेवी के वचन सुनकर वह दूत क्रोध से भर गया और दैत्यराज के पास लौटकर उसने सारी बात विस्तार से कह सुनायी।
मन्त्र 3
तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।
सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम् ॥३॥
tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ | sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam ||3||
English MeaningAfter hearing the messenger’s report, the king of the asuras grew angry and spoke to Dhūmralocana, a commander of the demons.
हिन्दी भावार्थदूत की बात सुनकर असुरराज क्रोधित हो उठा और उसने दैत्यों के सेनापति धूम्रलोचन से कहा।
मन्त्र 4
हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः ।
तामानय बलाद्दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ॥४॥
he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ | tāmānaya balādduṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām ||4||
English MeaningO Dhūmralocana! Go quickly with your army and bring that wicked woman here by force, dragging her by the hair.
हिन्दी भावार्थहे धूम्रलोचन! तुम शीघ्र अपनी सेना के साथ जाओ और उस दुष्टा को केश पकड़कर घसीटते हुए बलपूर्वक यहाँ ले आओ।
मन्त्र 5
तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः ।
स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा ॥५॥
tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate'paraḥ | sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā ||5||
English MeaningIf anyone rises to protect her, whether a god, a yakṣa, a gandharva, or anyone else, he must be slain.
हिन्दी भावार्थयदि कोई दूसरा उसकी रक्षा के लिए खड़ा हो—चाहे देवता, यक्ष अथवा गन्धर्व ही क्यों न हो—उसे भी मार डालना।
मन्त्र 6
ऋषिरुवाच ॥६॥
ṛṣiruvāca ||6||
English MeaningThe sage said:
मन्त्र 7
तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः ।
वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ ॥७॥
tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ | vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayau ||7||
English MeaningThus commanded, the demon Dhūmralocana immediately set out, accompanied by sixty thousand asuras.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार आज्ञा पाकर दैत्य धूम्रलोचन साठ हजार असुरों से घिरा हुआ शीघ्र ही चल पड़ा।
मन्त्र 8
स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् ।
जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ॥८॥
sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhinācalasaṃsthitām | jagādoccaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||8||
English MeaningSeeing the Goddess stationed upon the snowy mountain, he shouted, “Come into the presence of Śumbha and Niśumbha.”
हिन्दी भावार्थहिमालय पर विराजमान देवी को देखकर उसने ऊँचे स्वर में कहा—शुम्भ और निशुम्भ के पास चलो।
मन्त्र 9
न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति ।
ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम् ॥९॥
na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati | tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām ||9||
English MeaningIf you do not willingly approach my lord today, I shall take you by force, dragging you by the hair.
हिन्दी भावार्थयदि तुम आज प्रसन्नतापूर्वक मेरे स्वामी के पास नहीं चलोगी, तो मैं तुम्हें केश पकड़कर बलपूर्वक ले जाऊँगा।
मन्त्र 10
देव्युवाच ॥१०॥
devyuvāca ||10||
English MeaningThe Goddess said:
हिन्दी भावार्थदेवी बोलीं—
मन्त्र 11
दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः ।
बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम् ॥११॥
daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ | balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham ||11||
English MeaningYou have been sent by the lord of the demons; you are mighty and surrounded by an army. If you take me by force, what indeed can I do to you?
हिन्दी भावार्थतुम दैत्यराज के भेजे हुए हो, स्वयं बलवान हो और सेना से घिरे हो। यदि तुम मुझे बलपूर्वक ले जाओगे, तो मैं तुम्हारा क्या कर सकती हूँ?
मन्त्र 12
ऋषिरुवाच ॥१२॥
ṛṣiruvāca ||12||
English MeaningThe sage said:
मन्त्र 13
इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।
हुङ्कारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका तदा ॥१३॥
ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ | huṅkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tadā ||13||
English MeaningThus addressed, the demon Dhūmralocana rushed at her. Ambikā then reduced him to ashes with a mere utterance of “Huṃ.”
हिन्दी भावार्थऐसा सुनकर असुर धूम्रलोचन देवी की ओर दौड़ा। तब अम्बिका ने केवल ‘हुं’कार से उसे भस्म कर दिया।
मन्त्र 14
अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः ॥१४॥
atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ ||14||
English MeaningThen the enraged, vast army of asuras showered Ambikā with sharp arrows, spears, and axes.
हिन्दी भावार्थतब असुरों की विशाल और क्रुद्ध सेना ने अम्बिका पर तीखे बाणों, शक्तियों और फरसों की वर्षा कर दी।
मन्त्र 15
ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम् ।
पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः ॥१५॥
tato dhutasaṭaḥ kopātkṛtvā nādaṃ subhairavam | papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ ||15||
English MeaningThen the Goddess’s lion shook its mane in fury, gave a terrifying roar, and sprang upon the demon army.
हिन्दी भावार्थतब देवी के वाहन सिंह ने क्रोध से अपनी अयाल हिलायी, अत्यन्त भयंकर गर्जना की और असुर-सेना पर टूट पड़ा।
मन्त्र 16
कांश्चित्करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् ।
आक्रान्त्या चाधरेणान्यान् जघान स महासुरान् ॥१६॥
kāṃścitkaraprahāreṇa daityānāsyena cāparān | ākrāntyā cādhareṇānyān jaghāna sa mahāsurān ||16||
English MeaningIt slew some demons with blows of its paws, others with its jaws, and still others by crushing them beneath its lower limbs.
हिन्दी भावार्थउस सिंह ने कुछ दैत्यों को पंजों के प्रहार से, कुछ को मुख से और अन्य महाअसुरों को अपने पैरों से कुचलकर मार डाला।
मन्त्र 17
केषाञ्चित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी ।
तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक् ॥१७॥
keṣāñcitpāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī | tathā talaprahāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak ||17||
English MeaningThe lion tore open the bellies of some with its claws and severed the heads of others with strikes of its paws.
हिन्दी भावार्थसिंह ने अपने नखों से कितनों के पेट चीर डाले और पंजों के प्रहार से कितनों के सिर धड़ से अलग कर दिए।
मन्त्र 18
विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे ।
पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः ॥१८॥
vicchinnabāhuśirasaḥ kṛtāstena tathāpare | papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ ||18||
English MeaningIt tore off the arms and heads of others; and, shaking its mane, drank the blood flowing from the bellies of still others.
हिन्दी भावार्थउसने अन्य असुरों की भुजाएँ और सिर काट डाले तथा अयाल हिलाते हुए कितनों के पेट से बहता रक्त पी लिया।
मन्त्र 19
क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना ।
तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना ॥१९॥
kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā | tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā ||19||
English MeaningIn a moment, the entire army was destroyed by that noble and exceedingly furious lion, the vehicle of the Goddess.
हिन्दी भावार्थदेवी के उस महात्मा और अत्यन्त क्रुद्ध वाहन सिंह ने क्षणभर में उस सारी सेना का नाश कर दिया।
मन्त्र 20
श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् ।
बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः ॥२०॥
śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam | balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtsnaṃ devīkesariṇā tataḥ ||20||
English MeaningWhen Śumbha heard that Dhūmralocana had been slain by the Goddess and that the whole army had been destroyed by her lion—
हिन्दी भावार्थजब शुम्भ ने सुना कि देवी ने धूम्रलोचन को मार डाला और देवी के सिंह ने उसकी सारी सेना नष्ट कर दी—
मन्त्र 21
चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ।
आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ ॥२१॥
cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ | ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau ||21||
English Meaning—the demon lord Śumbha, his lips trembling with rage, became furious and commanded the two great asuras Caṇḍa and Muṇḍa.
हिन्दी भावार्थ—तब दैत्यराज शुम्भ क्रोध से होंठ फड़काता हुआ अत्यन्त कुपित हुआ और उसने चण्ड तथा मुण्ड नामक महाअसुरों को आज्ञा दी।
मन्त्र 22
हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ ।
तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु ॥२२॥
he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau | tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu ||22||
English MeaningO Caṇḍa! O Muṇḍa! Go there accompanied by immense forces and bring her here quickly.
हिन्दी भावार्थहे चण्ड! हे मुण्ड! तुम दोनों विशाल सेना के साथ वहाँ जाओ और उस देवी को शीघ्र यहाँ ले आओ।
मन्त्र 23
केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि ।
तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम् ॥२३॥
keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi | tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām ||23||
English MeaningSeize her by the hair or bind her. If you have any doubt in battle, then let all the asuras strike her down with every weapon.
हिन्दी भावार्थउसके केश पकड़कर अथवा उसे बाँधकर ले आओ। यदि युद्ध में कोई संदेह हो, तो समस्त असुर सभी अस्त्र-शस्त्रों से उसका वध कर दें।
मन्त्र 24
तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते ।
शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम् ॥२४॥
tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite | śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām ||24||
English MeaningWhen that wicked woman has been struck down and her lion slain, bind Ambikā, seize her, and bring her here quickly.
हिन्दी भावार्थउस दुष्टा के घायल हो जाने और उसके सिंह के मारे जाने पर अम्बिका को बाँधकर पकड़ लेना और शीघ्र यहाँ ले आना।
समाप्तिः
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवधो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhaniśumbhasenānīdhūmralocanavadho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||
English MeaningThus ends the sixth chapter, entitled “The Slaying of Dhūmralocana, Commander of the Armies of Śumbha and Niśumbha,” in the Devī Māhātmya of the Mārkaṇḍeya Purāṇa, during the period of Sāvarṇi Manu.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराण के सावर्णिक मन्वन्तर में देवीमाहात्म्य के अन्तर्गत ‘शुम्भ-निशुम्भ के सेनापति धूम्रलोचन का वध’ नामक छठा अध्याय पूर्ण हुआ।